Achtergrondinformatie bij ons project over het basisinkomen

Basisinkomen is vooral een stap terug

David Rietveld − 25/06/16, 10:26
© Publiek Domein. Een kaart van Utopia, in 1595 gemaakt door Abraham Ortelius.

Een basisinkomen is prachtig als concept, maar bij de nadere uitwerking komen al snel moeilijke keuzes naar voren, betoogt David Rietveld.

  • Ze betoogden dat er nog nooit zoveel mensen vóór een onvoorwaardelijk basisinkomen hadden gestemd. Zo lust ik er nog wel een paar

Het onvoorwaardelijk basisinkomen wordt door voorstanders graag als een visionair of revolutionair idee neergezet. Het betoog van Alexander de Roo en Johan Luijendijk (Opinie, 4 juni) is daarop geen uitzondering. Iedereen die er kritiek op levert, moet dan haast ook wel bekrompen of reactionair zijn.

Eenzelfde soort omkering hanteerden de initiators van het Zwitserse referendum nadat hun voorstel om een basisinkomen in te voeren met een dikke 75 procent werd verworpen. Ze betoogden dat er nog nooit zoveel mensen vóór een onvoorwaardelijk basisinkomen hadden gestemd. Zo lust ik er nog wel een paar.

Het Zwitserse referendum toont vooral aan dat als het idee van een onvoorwaardelijk basisinkomen en de uitwerking daarvan goed worden bediscussieerd, de steun ervoor rap afneemt. Zolang het plan alleen op hoofdlijnen wordt bediscussieerd, kun je de voordelen maximaliseren en de nadelen minimaliseren.

  • Voor schrijnende gevallen moet altijd een oplossing moet worden gevonden

Je kunt hoog opgeven over mogelijke besparingen op gezondheidszorg, omdat iedereen gelukkiger wordt, en vragen over bestaande rechten afdoen met een lange overgangstijd. Of tegelijk stellen dat een basisinkomen de bureaucratie opheft, maar dat voor schrijnende gevallen altijd een oplossing moet worden gevonden.

Maar op het moment dat je het gaat invoeren, heb je die ruimte niet. Dan gaan heel veel mensen merken dat ze er eigenlijk op achteruitgaan, of heel veel meer belasting gaan betalen. Natuurlijk hoef je niet tot op de komma nauwkeurig uit te werken hoe een basisinkomen eruit moet zien, maar voorstanders mogen wel iets meer werk maken van een concreet plan.

In de uitwerking komen de moeilijke keuzes naar voren. En in de uitvoering de schrijnende gevallen. Kijk maar eens naar recente grote wijzigingen in het stelsel van sociale zekerheid – stuk voor stuk minder omvangrijk dan invoering van een basisinkomen.

Tekst loopt door onder foto.

  • © THINKSTOCK.
  • De ene groep kan zich ontplooien en in vrijheid keuzes maken, de andere groep moet ‘gewoon’ werken om te overleven. In de praktijk wordt dat een keiharde tweedeling

Keiharde tweedeling
Tweede vraag die wordt onderschat: wie krijgt het? Stel dat het alleen in Nederland wordt ingevoerd, wie heeft er dan recht op? Krijgen andere EU-onderdanen het ook? Asielzoekers?

Iedereen die in Nederland geboren is? Welke grens je ook trekt: er zal een groep mét en een groep zónder basisinkomen zijn. De ene groep kan zich ontplooien en in vrijheid keuzes maken, de andere groep moet ‘gewoon’ werken om te overleven. In de praktijk wordt dat een keiharde tweedeling. Tenzij je het wereldwijd invoert.

Tot slot: wat gaat de overheid eigenlijk nog doen bij een onvoorwaardelijk basisinkomen? In ieder geval veel meer belasting heffen, en heel veel meer geld herverdelen. Gemeenten hoeven in ieder geval niet meer zoveel te doen. In ieder geval geen bijzondere bijstand te verstrekken en geen mensen te begeleiden naar werk. Kan ook niet meer, want de middelen die ze daar nu voor krijgen zijn worden allemaal geschrapt – want ‘bureaucratie’.

Een onvoorwaardelijk basisinkomen onderstreept daarmee eigenlijk vooral het idee van ‘eigen verantwoordelijkheid’: iedereen krijgt een basisinkomen, maar mag het verder helemaal zelf uitzoeken. Alle zelfredzame burgers die het nu ook wel redden, gaan het dan ook wel redden. Alle mensen die nu in zeven of meer sloten tegelijk lopen gaan dat straks ook doen. En misschien wel vaker. En wat als het mis gaat? Wie grijpt er in of ruimt de brokken op? Kan een overheid dat nog wel, als alle ‘bureaucratie’ is geschrapt?

  • Het basisinkomen past in de traditie van bekende utopieën over de ideale samenleving

Utopisch ideaal
Het is basisinkomen is conceptueel een heel aantrekkelijk idee. Het past in die zin in de traditie van bekende utopieën over de ideale samenleving. De eerste echte utopie was van Thomas More en werd in 1516 voor het eerst gepubliceerd. Maar kijk eens met de bril van iemand uit 1516 naar nu. Zou zo iemand als eerste  klagen over de bureaucratische rompslomp? Ik denk dat onze samenleving – zeker de Nederlandse – het utopisch ideaal van toen zelfs overtreft.

Zo slecht hebben we het niet, maar er is natuurlijk altijd wat te verbeteren. Daarbij kunnen visionaire concepten behulpzaam zijn om de gedachten te scherpen. Om verbeteringen ook echt te realiseren is een concreet plan onontbeerlijk. Dat ontbreekt bij de voorstanders van het onvoorwaardelijk basisinkomen.

Zodra het abstracte idee moet worden ingekleurd, gaat het al snel alle kanten op. Over de hoogte, over de doelgroep, over aanvullende regelingen of over de vraag wat de overheid nog wél doet. Omdat het grote idee onuitgewerkt blijft, kleurt iedereen het in met eigen voorkeuren. Op die manier wordt het eigenlijk een kwestie van geloof.

Ik geloof er in ieder geval niet in. Ik zie het – in welke vorm dan ook – vooral als een stap terug. Het gaat voorbij aan wat er de afgelopen decennia is opgebouwd, negeert de enorme impact die het heeft op individuen en gezinnen, geeft zich geen rekenschap van een nieuwe tweedeling en beperkt de rol van de overheid tot een minimum. Ik vind het – zeker voor links – een heilloze weg.

David Rietveld is voormalig fractievoorzitter van GroenLinks Den Haag.

Advertenties